Bốn ngôi nhà cổ của một người chơi cổ vật

09:20 10/02/2019

Gần 15 năm sưu tập và năm năm tu sửa, chỉnh trang với đội thợ chuyên về nhà cổ, ông Lâm Dũ Xênh đã thỏa được ước nguyện “giữ lại mấy ngôi nhà cổ tiêu biểu của miền Trung mình” vốn được ông nhen nhóm khi dấn bước vào “nghiệp” sưu tầm cổ vật. “Những cổ vật lớn” - ông Xênh đã gọi bốn ngôi nhà cổ được ông dựng lên bên nhà ông ở thị trấn Châu Ổ (huyện Bình Sơn, tỉnh Quảng Ngãi) với cái tên như thế...

Ngôi nhà cổ mua từ đảo Lý Sơn (có hoa kiểng phía trước) và ngôi nhà mua ở xã Bình Nguyên. Ảnh: Huỳnh Văn Mỹ

Nhiều nhà sưu tầm cổ vật không xa lạ với tên tuổi Lâm Dũ Xênh. Nhưng có lẽ không mấy ai biết việc ông sưu tầm và phục dựng một số nhà rường xưa để vừa làm một “bảo tàng nhà cổ” vừa lấy đó làm bảo tàng lưu chứa một số đồ dùng trong ngôi nhà xưa mà ông sưu tập được. “Đồ gia dụng thời xưa phải được để trong ngôi nhà thời xưa mới hợp” - ông Xênh mở đầu câu chuyện. “Cũng như ngôi nhà xưa thì phải có đồ xưa để trong đó. Có vậy mới bày ra được cái đẹp cổ xưa của đôi bên!”.

Mỗi ngôi nhà một lịch sử

Một trong những gian nhà cổ của ông Xênh. Ảnh: Huỳnh Văn Mỹ

Lịch sử, theo ông Xênh, điều đáng nói, đáng trân trọng ở đây là công lao tạo dựng của người xưa. Bên cạnh khoản tiền lớn bỏ ra, còn có trí tuệ của gia chủ khi nêu ra cấu trúc ngôi nhà, những chi tiết chạm khắc ở các bộ phận, các cấu kiện trong ngôi nhà, kiểu thức cửa, vách khép, những hoành phi, liễn đối để thợ mộc theo đó mà làm, tạo nên vẻ đẹp riêng cho ngôi nhà mình. “Nhà cổ ở miền Trung hầu hết đều theo kiểu ba gian hai chái. Nhưng số cột, cách chạm khắc các bộ phận ở mỗi ngôi nhà thì tuy có chung một số mô típ nhưng cách thể hiện lại khá khác nhau”, ông Xênh giải thích.

Như ngôi nhà trên 100 tuổi được ông Xênh mua ở xã Bình Trung (Bình Sơn, Quảng Ngãi) có đến 56 cột, rộng 120 mét vuông, là một ngôi nhà đẹp cả về những họa tiết chạm trổ tinh vi và sự cường kiện của cây gỗ. Mặt tiền ở hai chái (Đông phòng, Tây phòng) được ghép ván nối tiếp với ba gian cửa lớn, chạm khắc đẹp. “Để có giàn cột mít tăm tắp thế này chủ nhân đã tuyển chọn rất công phu. Ngôi nhà này nằm trong vùng binh lửa vậy mà không bị một mảnh đạn nào hết. Thiệt là gia chủ có phúc đức”, ông Xênh nói.

Còn ngôi nhà có niên đại trên 140 năm mà ông Xênh mua từ xã Bình Nguyên (Bình Sơn, Quảng Ngãi) lại bị đạn bom và thời gian làm hư hại đến 30%. Nhưng ông Xênh cho rằng mình đã rất may mắn khi mua được ngôi nhà rộng 80 mét vuông này, vì đây cũng là ngôi nhà “có cột kèo lớn, chạm trổ tinh xảo, con cá chạm mà ngó như là cá thật”. Đây là ngôi nhà đầu tiên ông Xênh mua được trên bước đường tạo lập “bảo tàng” nhà cổ của mình. “Rất xúc động khi tìm mua được ngôi nhà này. Công lao tạo dựng của người xưa, cái đẹp của ngôi nhà, tài hoa của người thợ”, ông Xênh tâm sự.

Tiếp đến, vẫn cho mình là kẻ có may mắn lớn khi được làm chủ nhân kế tục một ngôi nhà cổ ở làng An Vĩnh, đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi) dù trải nhiều công sức, tốn kém. “Phải mất hai năm người ta mới chuyển dần đủ ngôi nhà về cho mình”, ông Xênh hồ hởi. “Cái nhà cổ ở xứ đảo có ý nghĩa, có giá trị lắm đó!” Vẫn là gỗ mít, nhưng giàn cột của ngôi nhà rộng đến 120 mét vuông nơi hải đảo này thon hơn; cột cái hơn 4,5 mét, cao hơn cột cái nhà rường trong đất liền thường ở khoảng 4 mét. Thêm điều lý thú, người tạo dựng ngôi nhà - một vị hương kiểm - đã cho chạm câu đối (chữ nho) ngay dưới bụng cặp kèo tiền: Trung hiếu tác đống lương/ Văn chương cao giáp đệ (tạm dịch: kẻ trung hiếu phải là rường cột (của nước nhà)/ Người văn chương phải đỗ đạt cao).

Ông Xênh bên chiếc đi văng kê ở một phần tầng lầu. Ảnh: Huỳnh Văn Mỹ

Ngôi nhà thứ tư là nỗ lực của ông Xênh cho bảo tàng nhà cổ của mình có được một tiêu mẫu “nhà rường lầu” vốn là nét độc đáo của người xưa trong kiến trúc lầu các bằng gỗ. “Mình cố sưu tầm, không chắc là được, nhưng may là có được”, ông Xênh nói về ngôi nhà rường lầu có chiều rộng 6 mét và chiều dài đến 18 mét và giàn cột 80 cây ở hai tầng trệt và lầu. Được tìm mua từ Hội An (Quảng Nam), trải bao thăng trầm, ngôi nhà xưa này lưu lại một phần lịch sử của người tạo tác - một thương nhân gốc Hoa ở phố thị Hội An một thời. Theo ông Xênh, những thương nhân Trung Hoa dùng tầng trệt để chứa hàng hóa buôn bán và sinh hoạt, tầng lầu gồm phòng thờ, phòng ngủ, và khu hành lang có chắn lan can để đặt bàn trà, bàn viết. Thời gian và chiến tranh đã làm hư hại ngôi nhà gần phân nửa. “Mình tốn cho việc phục hồi lại ngôi nhà này nhiều lắm. Phải gần hai năm mới tu sửa xong. Nhưng thỏa lòng là giữ lại được một tiêu bản nhà rường lầu ở cảng thị Hội An, cũng là do phường mộc Kim Bồng ở Hội An làm”.

Tăng nét độc đáo qua trùng tu

Dựng lại những ngôi nhà cổ như một bảo tàng cũng là phần “lịch sử” đáng nói mà người có tâm huyết mới có thể vượt qua những khó khăn để làm được. Ông Xênh nói khó nhất là việc xoay cho ra mặt bằng để dựng nhà giữa phố thị Châu Ổ với nhà cửa chật như nêm này. “Chỉ một ngôi nhà mua ở Bình Trung mình đã phải mượn đất để dựng tạm đến 3 lần tốn gần 100 triệu đồng, rồi sau đó rồi mới xoay xở mua được khu đất này để dựng lên”, ông Xênh kể.

Bỏ qua chuyện tốn kém, nhọc nhằn, ông Xênh nói mình có cái duyên có được những vật liệu cổ sưu tầm được từ nhiều năm trước, không ngờ lại dùng vào việc trùng tu nhà cổ. Để có gạch độc đáo, lạ lẫm lát cho mấy ngôi nhà cổ, ông đã dùng mảnh vỡ của loại sành sứ mua bán trên biển thời xưa mà ông thu thập từ trước. Gần 6 tấn mảnh vỡ sành sứ đã được ông cho thợ đập vỡ thêm ra để lát theo các họa tiết rút từ các điển tích xưa. “Một cái nền nhà lát hết hơn 150 công”, ông giải thích. “Tốn kém lắm, nhưng nhìn cái nền nhà như một tấm thảm mảnh sành sứ cổ. Vừa đẹp cho ngôi nhà, lại vừa sử dụng được số mảnh sành sứ xưa, giữ lại được chúng. Một công đôi việc”.

Những bộ đá táng cột mà ông sưu tập từ lâu ở cảng thị Thu Xà (huyện Nghĩa Hành, Quảng Ngãi) là đá hoa cương ngoại quốc được ông dùng thay cho những đá táng cột từ những ngôi nhà cổ ông mua. Cũng đồ cổ hiếm có là gần 1.000 viên gạch trên tàu buôn sành sứ bị đắm từ hơn 400 năm trước được ông sưu tầm và ông dùng lát cho dãy hành lang ngôi nhà cổ Lý Sơn của mình. “Rất lý thú, các nhà nghiên cứu cho rằng đây có thể là số gạch xuất khẩu để lát đền đài hoặc là để cân bằng cho con tàu sau khi rã hàng xong”, ông nói về những viên gạch có kích thước 20x30x6 centimét với màu hồng tươi, bền chắc.

Ông Xênh cũng đã tạo nên nét đẹp thanh thoát, độc đáo cho từng ngôi nhà cổ của mình từ một loại cấu kiện của chính những ngôi nhà cổ: dùng những cánh cửa ghép lại thay cho ba phần tường (vách) còn lại của ngôi nhà (vốn được xây bằng đá/gạch, hay dùng phên nan. Ngoài số cánh cửa có sẵn ở mặt tiền của ngôi nhà cổ khi mua, tính ra, ông đã sưu tập trên 350 cánh cửa nhà cổ để có đủ cho bốn ngôi nhà. Riêng ngôi nhà lầu tốn hết 200 cánh cửa vì có hai tầng. Ghép cửa cho ba mặt còn lại của ngôi nhà là công đoạn ngốn nhiều công thợ nhất. Vì phải sửa chữa một số cánh cửa bị hư, phải làm lại rất nhiều cánh để chúng có chiều cao bằng nhau ở mỗi dãy/mỗi hàng.

Theo ông Xênh, việc dùng hàng trăm cánh cửa nhà cổ để thay tường vách cũng là để giữ lại được càng nhiều càng tốt các kiểu thức của nhà cổ của quê ông. “Nhà cổ hiện còn lại không nhiều, mình không sưu tập thì những cửa nhà cổ này cũng bị bỏ bê, bị bán lấy gỗ hay sử dụng linh tinh. Tiếc lắm!”, ông nói. Và với việc dùng cửa cổ cho những ngôi nhà độc đáo của mình, ông cho rằng đã tạo nên một bộ sưu tập lớn về cửa nhà cổ ở miền Trung, trong đó có Quảng Ngãi quê ông.